Uğur Derin Dondurucu
Gazete Yenigün
Son Dakika
Gazete Yenigün
Yenigün
PAYLAŞ

EBEVEYN-ÇOCUK İLİŞKİSİNDE SAĞLIKLI DİSİPLİN YÖNTEMLERİ (2)

27 Kasım 2019 Çarşamba 09:34 Güncelleme : 27 Kasım 2019 Çarşamba 09:34

Geçen hafta “Ceza nedir ve çocuk eğitiminde neden işe yaramaz” konusunu ele almıştım. Bu hafta   ebeveyn-çocuk ilişkisinde sağlıklı disiplin yöntemlerinden bahsedeceğim. Disiplinin sözlük anlamı “kişiliği geliştiren eğitim”dir. Bir çocuğun yanlış davranışları, direnci, kavgacılığı ve diğer disiplin sorunları ile baş etmenin çok daha yaratıcı yolları mevcuttur. Çocuğa doğruyla yanlışı ve hayatta daha mutlu olması için gerekli dersleri öğretmek için çok daha olumlu yollar kullanılabilir. En temel strateji, olumsuz davranışına karşı hazırlıklı olmaktır. Disiplin yöntemleriniz üzerinde, önceden ne kadar çok düşünürseniz, çocuğunuzun davranışı ile baş etmeniz o kadar kolay olur. 
1. Kural ve İlkeler Kullanın
Kural ve beklentiler belirleyin. Hepsini bir yere yazın ve sonuçlarını da planlayın. Önceden düşünülmüş kurallar ve ilkeler, ebeveynlerin çocukları ile daha tutarlı ilişkiler kurmalarına yardımcı olacaktır. Kurallar ve ilkeler çocukların yanlış davranmasına meydan vermeden onları pozitif yöne götürür. Şayet çocuk, kendisinden ne beklendiğini tam olarak bilirse, buna uygun davranma olasılığı daha yüksek olacaktır. Belki ilk başlarda bir kural oluşturmak zaman alabilir, ancak her gün çeşitli ayrıntılarla uğraşmaktan sizi yavaş yavaş kurtaracaktır. İlk adım evinizde tekrarlanan yanlış davranışların bir listesini yapın. Başlangıç için ilk 4 ya da 6 durum için bir kural geliştirin. Böylece ilk etapta daha önemli konularla ilgilenmiş olursunuz. Eğer her problem için bir kural yaratmaya kalkarsanız, hem kendinizi hem de çocuğunuzu çıldırtırsınız. Olaylara genel olarak bakıp, daha çok problemi kapsayacak genel bir kural oluşturmak da mümkündür. Daha sonra her bir kural için bozuldukları zaman izleyeceğiniz bir sonuç bulun. Bu sonuç da yanlış davranışla ilintili olmalıdır. Kardeşine vuran bir çocuğa “akşam sana TV yok” diyen bir ebeveyn, hız yapan birisini durduran polis memurunun “hız yaptınız, bu kış size kayak yapmak yasak” demesi gibi bir şeydir. Eğer arkasından gelen sonuç, yanlış davranışla ilişkili olursa daha öğretici olur. Kardeşini döven çocuğa, TV ile ilgili yasaktan çok odasına gidip oturma cezası vermek daha etkili olacaktır. Ya da defalarca söylendiği halde bisikletini sokakta bırakan bir çocuğa, ertesi gün bisiklete binmeme cezası verilebilir. Veya kardeşinin oyuncağını kıran çocuğa, kendi biriktirdiği paradan yenisinin alınması kuralı koyulabilir. Öyle bir durum yaratın ki, çocuk yapmayı tercih ettiği işleri yapmadan önce başka işleri tamamlasın. Mümkünse, belirli ayrıcalıkları ellerinden alıp yanlış davranışla bağdaştırın. Amaç, çocuğa durumu düzeltmek için telafi etmeyi öğretmektir.
2. Daha Az Konuşun, Daha Çok İş Yapın
Önce düşünün. Bir şey söylediğiniz zaman, onu gerçekten kasdedin. Ebeveynler genellikle çok konuşarak etkilerini kaybederler. Bütün bu söylediklerini takip etmek için de bir davranışta bulunmazlar. Bir gün boyunca kendinizi dinlemeye çalışın. Ne kadar gereksiz konuşma yaptığınızı farkedeceksinizdir. Çocuklarınızı sesinizle değil, hareketlerinizle kontrol etmeye çalışın. Örneğin, çocuğunuza sürekli oyun oynarken paylaşmasını ve kavga etmemesini söyleyeceğinize, oyuncağı onun erişemeyeceği bir yere kaldırın. Çocuk, oyuncağını ancak onun için kavga etmemeyi öğrendiği zaman geri alacağını bilsin. Çocuklar ebeveynlerinin söylediklerini gerçekten kasdedip etmediğini devamlı olarak denerler. Eğer ebeveyn devamlı açık verirse, çocuk bu sözlerin göz ardı edilmesi gereken boş tehditler olduğunu öğrenir. Çocuk hangi tekniklerin (ağlamak, yalvarmak, somurtmak gibi) sizi razı edeceğini deneye deneye öğrenir. İşe yarayanları bulunca da, onları sürekli kullanmaya başlar. Ama bu denemeler sırasında, yumuşamayıp kararlı olmayı başarırsanız, söylediğinizi gerçekten yaparsanız ve ikna edilmeyi reddederseniz, çocuğunuz sizi denemekten vazgeçecektir. 
3. Mola
Sakinleşmek için mesafeler yaratın. Mola vermek olumlu ve etkili bir disiplin aracıdır, çünkü çocuğun olumsuz davranışını yer, zaman ve sessizlikle bölmektedir. Mola tekniği, istenmeyen davranışı durdurur, hem çocuğa hem de ebeveyne sinirinin yatışması ve sakinleşmesi için yer ve zaman tanır. Bu tekniğin amacı, çocuklarınıza kızgın duygularını kontrol etmeyi öğretmektir.  Mola yöntemini kullanırken hızlı davranın. Çocuğunuzu yanlış davranışı sırasında yakalayın. Mola geciktirildiği zaman pek işe yaramaz. Mola için sıkıcı bir yer seçin, örneğin koridor gibi. Oraya eğlence için gitmeyecektir. Seçtiğiniz yerin çocuğunuz için güvenli bir yer olmasına dikkat edin. Eğer böyle bir yeriniz yoksa, sizin görebileceğiniz bir yerde iskemlede oturabilir. Mola tekniğini vurmak ya da  kötü konuşmak gibi belli davranışlar için kullanın. Eğer her yanlış davranış için kullanırsanız, etkisini kaybeder. Tekrarlanan hatalar için artan süreler uygulayın ve buna bağlı kalın. 
4. Doğal Sonuçlar
Çocuğunuzun deneyimlerle öğrenmesine izin verin. Bu öğrenmeyi, empati ile destekleyin. En iyi öğrenme, çocuğun zor olanı denemesine izin verildiği zaman oluşur. Bu cümledeki anahtar sözcük “izin vermek”tir. Örneğin, eldivenlerini giymeyen çocukların elleri üşür. Arkadaşına kaba davranan bir çocuk, bir süre sonra yalnız kalır. Bazen ebeveynler bazı davranışların öğretilmesini doğaya bırakarak çok zaman kazanabilirler. Ebeveynler genellikle çocuklarının mutsuz olmalarına izin vermezler. Çocuklarını mutsuz edecek olaydan hemen önce müdahale edip, onların bir dersi öğrenmelerini engellerler. Doğal sonuçların çocuklarınıza bir şeyler öğretmesini istiyorsanız, bu doğal dersi desteklemek için sadece anlayış ve yakınlık gösterin. Bazen ebeveynler, bu sürecin sadece “sonuç” bölümü ile uğraşıp, kendi öfkelerini ön plana çıkarırlar ve çocuklarının ders alma şanslarını yok ederler. “Ben sana demiştim” gibi söz ve tavırlarla, çocuğun öğrenme sürecinden uzaklaşmasına neden olursunuz. 
5. Mantıksal Sonuçlar
Bazen olayların doğal bir sonucu olmayabilir. Örneğin, karşıdan karşıya geçmeyi öğrenmesi için, çocuğunuza bir arabanın çarpmasına izin veremezsiniz ya da sorumluluğu öğrenecek diye, çocuğun bisikletinin çalınmasına göz yumamazsınız. Mantıksal sonuçlar, çocuğunuzun belirli davranışlarının ya da davranış eksikliğinin sonucunda sizin ayarladığınız veya oluşturduğunuz sonuçlardır. Mantıksal sonuçlar, çocuk, davranışı ile sonucu arasındaki ilişkiyi net olarak görebildiği zamanlar etkili olur. Bir çocuk, yeni bisikletini parkta bıraktığı için, neden bir hafta bilgisayar oynayamayacağını anlamayacaktır. Ama bir hafta bisiklete binememek gibi bir sonucu daha iyi anlayacaktır. Yani sonuçlar her zaman problemle ilgili olmalı ve kızgın duygular işe karıştırılmamalıdır. 
6. Dikkatini Dağıtma ve Kaçınma
Bazı konularda mücadele etmeyin. Bazen sessizlik bir tartışmadan daha önemlidir. Ellerinizi çırpın örneğin ve “hey” diye seslenin. Çocukların dikkatini olaydan başka bir yöne çevirin. Problemi unutun. Nasıl olsa çocuğa dersini öğretebileceğiniz daha çok zamanınız olacaktır. Arada bir küçük kaçınmaların tadını çıkarın. Bu yöntem, evde huzur ve uyumu sağlamak için gerekli “gizli silah”tır, çünkü kendi ruhsal durumunuzu da dikkate almalısınızdır. Elbette bu yöntem her zaman kullanılamaz. Özellikle çok ciddi bir durumda, örneğin şiddet içeren bir davranış karşısında kullanılmamalıdır.  
7. Davranış Beyzbolu
Bu tekniği tekrarlanan davranışlar için kullanın. Kurallar yazılı ve kesin olsun. “Üç vuruş ve oyun dışısın”. Bu yöntemi sık sık tekrarlanan önemli problemler için kullanın. Gerçekçi zaman dilimleri, kurallar ve sonuçlar kullanın. İşleri çocuğunuzun başaramayacağı kadar zor yapmayın. Örneğin evcil hayvanının sorumluluğunu almayan çocuk için, 1 aylık bir zaman dilimi seçilerek, hayvana her gün taze mama ve su verilmesi, yuvasının temizlenmesi gibi görevler verilebilir. Başarısızlık durumunda uygulanacak sonuç ise evcil hayvanın çocuğun odasından çıkarılıp başka bir odaya konulması olabilir. Çocuk, 3 kez görevini yerine getirmediğinde, istenmeyen sonuç gerçekleştirilir. Öbür ay, 3 kez üst üste görevini yapmayan çocuk için, evcil hayvanını göremeyeceği bir yere konulma cezası verilebilir. En son ayda ise evcil hayvanın evden tamamen gönderilmesi sonucu ile karşı karşıya bırakılabilir. Çocuğun her ay 3 ıskalama hakkı olur. Görevini yerine getirmediği takdirde, çocuk, olumsuz sonuç ile yüzleştirilir. Çocuğa hatırlatmalarda bulunmanızın sakıncası yoktur. Neticede, çocuğun görevini başarmasını biz de isteriz.    
8. Beraber Problem Çözme
Çocuğunuzu çözüm bulma sürecine katın. Problem çözmenin temel basamakları şöyledir:  
Problemi konuşmak için sakin bir zaman ve yer seçin.
Problemi duygularınızı katmadan tanımlamaya çalışın.
Çocuğunuzun problemi kendi açısından anlatmasına izin verin. Sessizce dinleyin.
Mümkün olan bütün çözümleri beraberce tartışın.
Hangi çözümü seçeceğinize ve izleyeceğinize karar verin, uygulayın.
Problem çözme yöntemindeki başarının anahtarı, bir sonuca ulaşmak için beraber çalıştığınızı unutmamaktır. Eğer sizin kafanızda bir çözüm varsa ve başka hiçbir çözüm sizi tatmin etmeyecekse, bu tekniği kullanmak işe yaramayacaktır. Problem çözme, esnek olmaya hazır ve çocuğunuzun önerilerine açık olduğunuz zaman işe yarar. Bu yöntemin en güzel yanı, problemin çözümüne çocuklar kendileri de katıldıkları için, çözümün uygulanmasını sizin onlara dikte edeceğiniz bir çözümden daha kolay benimsemeleridir.
9. Sabır, Tekrar ve Israr 
Kendinize karşı daha sabırlı olun. Değişikliklerin oluşması için zaman tanıyın. Bir konuda uzmanlaşmak için çok pratik yapmak ve ısrarlı olmak gereklidir. Daha çok şey bildikçe, kendi ebeveynlik davranışlarınıza daha eleştirel bir gözle bakmaya başlayacaksınız. Her yeni uyguladığınız yöntemi, başarılı olma şansı olabilecek kadar uzun bir süre uygulayın. Unutmayın ki ,bu teknikleri uygulamak sadece çocuğunuzu değil, sizi de değiştirecektir.

Yazarın Diğer Yazıları
YAZARIN TÜM YAZILARINI GÖRMEK İÇİN TIKLAYIN
Gazete Yenigün